Karl Clausewitz "O wojnie"

Karl von Clausewitz - (1780-1831), pruski generał i teoretyk wojskowości. Walczył z Napoleonem I w armii rosyjskiej 1812-1814 i pruskiej 1814-1815. W latach 1818-1830 dyrektor Allgemeine Kriegschule w Berlinie (późniejsza berlińska Akademia Wojenna).

Twórca tezy, wg której wojna jest kontynuacją polityki, prowadzoną jedynie za pomocą innych środków. Autor klasycznych prac z zakresu historii i teorii wojskowości, m.in. O wojnie (tom 1-3, 1832-1834, wydanie polskie 1958), Nachrichten über Preussen in seiner grossen Katastrophe (1888). Współcześnie najczęściej cytowany i studiowany teoretyk wojny we wszystkich akademiach wojskowych na świecie. Po wojnie w Wietnamie jego praca O wojnie stała się tekstem źródłowym od 1976 r. w Naval War College, w 1978 r. w Air War College, a od 1981 r., w Army War College w USA - ta wzmianka musi wystarczyć za wszelkie dyskusje o moralnym przesłaniu jego prac (wskazuje się go jako teoretyka "wojny totalnej"). Od jakiegoś czasu jego prace wykorzystywane są w teorii organizacji i zarządzania.

Clausewitz urodził się 1 czerwca 1780, w pobliżu Magdeburga w rodzinie zbiedniałej pruskiej szlachty. W wieku 12 lat wstąpił do pruskiej armii jako kadet, aby w wieku lat 15 być naocznym świadkiem prowadzonych działań wojennych. Po wycofaniu się Prus z wojen spowodowanych przez francuską rewolucję w 1795 roku, Clausewitz spędził 5 lat na wypełnianiu obowiązków garnizonowych. W 1801 roku wstąpił do szkoły dla młodych oficerów w Berlinie (która później została przekształcona w słynną Allgemeine Kriegschule). Swoimi zdolnościami szybko przykuł uwagę nowego dyrektora szkoły, Gerharda von Scharnhorst`a - kluczowej figury w pruskim rządzie (a w latach 1806-07 szefa sztabu generalnego). Za swoje postępy w nauce Clausewitz został nagrodzony stanowiskiem adjutanta młodego księcia Augusta.

Sukcesy wojsk francuskich nad wojskami Austrii i Rosji z 1805 r. zmusiły armię pruską do mobilizacji w 1806 r. Słabo przygotowane wojska pruskie poniosły upokarzające klęski pod Jeną i Auerstadt, a Clausewitz i książę August trafili do niewoli. Prusy musiały podpisać wyjątkowo niekorzystne dla siebie warunki pokoju. Po powrocie z internowania w 1808 r. włącza się energicznie z Scharnhorstem i innymi członkami ruchu reform w restrukturyzację pruskiego społeczeństwa i w przygotowanie go do nieuniknionego konfliktu z Francuzami. Postawa ta jednak nie była dzielona przez pruskiego monarchę, który zobowiązał się dostarczyć Napoleonowi korpusu wojsk na wyprawę na Rosję w 1812 roku. Jak wielu pruskich oficerów Clausewitz zrezygnował wówczas ze służby i trafił do Rosji. Miał okazję uczestniczyć w odwrocie rosyjskiej armii i bitwie pod Borodino, obserwować późniejszy francuski odwrót. Spełnił także kluczową rolę w negocjacjach prowadzących do wycofania pruskiego korpusu ze składu wojsk francuskich. Po powrocie do Berlina przywrócony został do dawnej rangi pułkownika, w której to randze uczestniczył w kluczowych wydarzeniach wojny 1813-14. W trakcie działań wojennych Clausewitz był doradcą generała Augusta von Gneisenau, marszałka G.L. von Bluchera. Ranny w bitwie pod Lutzen (Grossgörschen) w 1813 r. gdzie prowadził ataki kawalerii - w bitwie tej poległ generał Scharnhorst. Podczas kampanii 1815, Clausewitz służył jako doradca szefa sztabu dowódcy 3-go Pruskiego Korpusu - generała J.A. von Thielmann. Korpus ten m. in. uniemożliwił połączenie sił francuskich pod Waterloo w 1815 r. W 1818, Clausewitz został wypromowany na dyrektora Allgemeine Kriegschule w Berlinie. W okresie tym powstały najważniejsze jego prace teoretyczne (nieopublikowane aż do jego śmierci). Clausewitz wrócił do aktywnych obowiązków wojskowego w 1830, kiedy został dowódcą brygad artylerii stacjonujących we Wschodnich Prusach. Między innymi zadaniem jego było analizowanie rozwoju sytuacji na terenach przyległych do Prus Wschodnich. Chociaż groźba wojny została zażegnana Clausewitz pozostał na wschodzie, organizując sanitarny kordon w celu zatrzymania rozprzestrzeniania się epidemii cholery (w wyniku epidemii umarł jego przyjaciel Gneisenau). Na pozór zdrów Clausewitz wraca do domu do Wrocławia. Wkrótce choruje na cholerę i umiera 16 listopada 1831 w wieku lat 51.

Szczególne miejsce w teorii wojny zajmuje dzieło K. von Clausewitza O wojnie. Pokazał on wojnę jako wielką sferę działania społ. i polit., którą od innych form działalności ludzkiej odróżnia legitymizowanie używania zamierzonej przemocy do osiągania celów politycznych. Podstawą teorii Clausewitza były wzajemne relacje między niewymiernymi czynnikami moralnymi (psychologią ludzką) a przeliczalnymi czynnikami fizycznymi w wojnie. Siły moralne uważał Clausewitz za jeden z najważniejszych, nie podlegających logicznej kalkulacji czynników wojny. Naturę wojny determinuje polityka, toteż okoliczności polityczne kształtują (lub powinny kształtować) jej strategię. Clausewitz sformułował sławną myśl, najczęściej cytowaną z całego dzieła: "wojna nie jest niczym innym, jak dalszym ciągiem polityki przy użyciu innych środków". Z charakteru wojny jako narzędzia działania polit., w ujęciu Clausewitza wynikają cele wojny: zmuszenie przeciwnika do wykonania naszej woli, a nie (jak wielokrotnie podkreślał) zniszczenie jego armii lub zasobów. Z tego charakteru wojny wywodził jej cele: polit. i militarny. Pierwszy osiąga się przez rozwiązania polit. i jest nim zmuszenie przeciwnika do wykonania naszej woli; w wojnie osiąga się go przez realizację celu militarnego przez armię; ale przy realizacji militarnych celów wojny nie można tracić z pola widzenia jej zasadniczego celu polit., dlatego działania militarne, a zwł. strategia i jej realizacja, powinny znajdować się pod kontrolą kierownictwa politycznego. Doktryna strategiczna Clausewitza najczęściej była odczytywana jednostronnie, zwł. przez niem. autorów doktryn woj. okresu wilhelmińskiego i nazistowskiego; eksponowano koncepcję "absolutnej wojny" i zasadę silnego, krótkotrwałego skupionego uderzenia jako najskuteczniejszego sposobu realizacji jej militarnego celu. W przedstawianiu jego poglądów pomijano zwykle strategię aktywnej obrony (do której przywiązywał wielką wagę) oraz doktryny "wojny ograniczonej" i "wojny minimalnej". Clausewitz był też autorem stwierdzenia, że każda epoka ma swoje wojny.

Karl von Clausewitz pisał: wojna to dziwna trójca złożona z pierwotnej gwałtowności żywiołu, nienawiści i wrogości, co należy uważać za ślepy popęd naturalny, dalej, z gry prawdopodobieństwa, wreszcie zaś - z właściwości podrzędnej, jaką jest polityka, a więc domena zdrowego rozsądku. "Namiętności, jakie mają rozgorzeć na wojnie, muszą już istnieć w samych narodach".

Jedynymi uprawnionymi podmiotami wojny są państwa. Państwo, jako organizm polityczny, ma różnorakie aspiracje i potrzeby, które ujęte w plan wojny mogą być skierowane przeciw innemu państwu. "Rozszerzony pojedynek", jakim jest wojna, ma narzucić przeciwnikowi określony przez agresora porządek. Pojedynek ten nie może być traktowany jako "gentlemeńska" potyczka, w której pierwsze draśnięcie kończy wymianę ciosów. Wojna jest pojedynkiem toczonym z pełnym zaangażowaniem, do ostatecznego pokonania przeciwka. Nie oznacza to, iż należy wojnę natychmiast osądzać jako niemoralną. W istocie przemoc moralna "nie istnieje poza pojęciem państwa i prawa", a więc poza granicami państw. Wojna jest tedy starciem nieograniczonym - "do filozofii wojny właściwej nie można bez popełnienia absurdów wprowadzać zasady umiarkowania [...] wojna jest aktem przemocy, a przy stosowaniu jej nie ma granic". Gentlemeńskie zwycięstwo pozostawia przecież przeciwnika w pełni sił - odbiera mu tylko honor. Celem wojny jest rzeczywiste narzucenie naszej woli przeciwnikowi: "Dopóki nie pokonałem przeciwnika, muszę się obawiać, że on mnie pokona; nie jestem tedy panem swoich czynów, lecz on dyktuje mi prawa, podobnie jak ja jemu". Wzajemne oddziaływanie walczących prowadzi więc do ostateczności: "Chcąc pokonać przeciwnika musimy wysiłek własny mierzyć jego siłą oporu. Siła ta jest wynikiem oddziaływania pewnych czynników nie dających się rozdzielić, są to mianowicie: zasób posiadanych środków i napięcie siły woli". Wzajemne wzmaganie się wysiłków kończy się dopiero wtedy, gdy jeden z rywali - wyczerpany - pada powalony kolejnym ciosem wroga.

Opracowano na podstawie http://huby.seo.pl/02_mapa_najciekawsze_miejsca/clausewitz/clausewitz.htm