Kniaź Jeremi Michał Korybut Wiśniowiecki (1612 - 1651)

Autor: Turaglar

Kniaź na Wiśniowcu, Łubniach i Chorolu, Pan na Wiśniowcu, Łubniach, Rumnie i Hadziaczu. Był niewysoki o "mohyleńskiej urodzie" - śniada skóra, czarne włosy, długi, wąski nos, specyficzny układ twarzy. Dobry strateg, dyplomata i dowódca. Uważany za bezwzględnego, sadystycznego i okrutnego szczególnie podczas powstania Chmielnickiego ale i wojny z Rosją w 1632r. Warchoł i awanturnik (zajazdy na zamki w Rumnie i Hadziaczu) ale także sprawiedliwy i przedsiębiorczy. Słowem człowiek kontrastów. Posiadał talent dowódczy, ale nie został hetmanem, mimo że chciano, aby dostał buławę. Podczas swego krótkiego życia (39 lat) dokonał tyle, że jego postać urosła do legendy.

Był najbogatszym magnatem Rzeczpospolitej. Stracił rodziców w dzieciństwie. Przygarnął go kuzyn Konstanty, władający Zadnieprzem, które po jego śmierci przejął Jeremi. Edukację rozpoczął w lwowskim Kolegium Jezuitów. Później wyruszył w podróż po Europie; odwiedził m. in. Rzym, Padwę, Bolonię i Niderlandy, gdzie poznał sekrety najnowocześniejszych fortyfikacji. Do kraju powrócił w 1632r., kiedy to przeszedł na katolicyzm i zaraz potem wyruszył na wojnę z Rosją o Smoleńsk. Wsławił się jako "podpalacz" niszcząc i plądrując posiadłości cara stosując tzw. "wojnę podjazdową". Po wojnie przejął po Konstantym olbrzymie ziemie zadnieprza w woj. ruskim. Okazał tu swoje umiejętności administracyjne kolonizując stepy swych ziem, zakładając wsie i miasta, fundując kościoły, zakony i cerkwie. "Odziedziczył" w swych dobrach zaledwie 4500 poddanych - po kilkunastu latach pracy ich liczba wynosiła 230 000 osób! "Państwo Wiśniowieckie", jak zwano dobra zadnieprzańskie, przynosiły mu ogromne dochody ok. 600 tys. zł (największe z województw - Ruskie, obejmujące Ukrainę, przynosiło 1,5 mln zł). Jego ziemie chroniła największa prywatna armia Rzeczpospolitej (ok. 4-6 tys).

W 1637, gdy po raz kolejny dali o sobie znać Kozacy, walczył z Potockimi przeciw buntownikom i przyczynił się do zwycięstwa. Poznał wtedy metody walki Zaporożców. Jak często w historii Polski zwycięstwa militarne nie są wykorzystywane dyplomatycznie. Nie zrobiono nic w z buntującymi się Kozakami.

Po planach Władysława IV Wazy o wojnie z Turcją w 1646r. i nie przyjęciu ich przez sejm zawrzało na Zaporożu. Wojna oznaczała łupy i przywileje dla Kozaków. Tę sytuację wykorzystał w 1648r. Bohdan Chmielnicki, który sprzymierzył się z Tatarami i wzniecił powstanie. Hetmani zlekceważyli Kozaków i po przegranej kampanii (Żółte Wody, Korsuń) oraz wzięciu ich do niewoli Ukraina stała otworem przed Chmielnickim. Jeremi otoczony przez rosnących w siłę buntowników zdecydował się wyruszyć ze swych ziem na północ i ominąć powstańców przez bagna Polesia. Zabrał z sobą miejscową szlachtę oraz ok. 500 rodzin żydowskich. Przez tych ostatnich nazwany wybawicielem i "...tarczą i puklerzem" (kronikarz Nattan Hannower).

Po uratowaniu uciekinierów z płonącej wojną Ukrainy powrócił, aby walczyć z powstaniem. Po bitwie pod Starokonstantynowem stwierdził, że nie ma jednak dużych szans na zwycięstwo. Dowiedział się o śmierci króla i ogłoszeniu regimentarzy na czas wojny z Kozakami. Jeremi musiał podporządkować się regimentarzom -Zasławskiemu, Ostrorogowi i A. Koniecpolskiemu (Popularnie nazywanych "Pierzyna, łacina i dziecina"). Początkowo Kozacy uciekali przed Polakami, ale szybko zauważyli słabość i błędy polskich dowódców oraz niesforność pospolitego ruszenia. Pod Piławicami na wieść o nadchodzących Kozakach uciekli regimentarze i szlachta. Ostatni wycofuje się Wiśniowiecki. Przygotował Lwów i Zamość do obrony, sam toczył wojnę podjazdową aż Chmielnicki wycofał się na Ukrainę przed nadchodzącą zimą. Zbliżała się elekcja. Kandydatem Wiśniowieckiego był Karol Waza, lecz wygrał Jan Kazimierz, którego wolał na tronie widzieć również Chmielnicki. Próbowano podjąć rokowania, ale Jeremi nie chciał zgodzić się na pokój na wszelką cenę. Jego zdaniem powstanie trzeba było pokonać, gdyż inaczej to osłabi kraj. Nowy król nie był przychylny Kniaziowi, był urażony tym, że Jeremi nie oddał na niego swego głosu.

W 1649r. nowi dowódcy i Jeremi wyruszają na Ukrainę jednak są zmuszeni ufortyfikować się pod zamkiem zbaraskim. Wisniowiecki wykorzystał tu swoją wiedzę nabytą w Holandii. Oblężeni przez Kozaków i Tatarów odpierali wiele szturmów. Chmielnicki zbudował nawet "hulajgrody" - wieże oblężnicze z działami. Jednak Polacy dzielnie się bronili. Hetman kozacki chciał zdobyć zamek głodząc obrońców. W krytycznym momencie Jan Kazimierz wyruszył na odsiecz i pod Zborowem stoczył bitwę oraz podpisał rozejm. Oddawał on Ukrainę w praktyczne władanie Chmielnickiego i czynił go hetmanem. Jednak szlachta straciła zbyt wiele i już rok później król na czele 100tys. polskiego wojska wyrusza na Ukrainę. Niespodziewanie natykają się na maszerującego przeciw nim Chmielnickiego i Tatarów. W ciężkiej sytuacji mając naprzeciw 200 tys. wrogów dowódcy podjęli walkę. Po ciężkich walkach i wielu szarży husarskich, trzeciego dnia, gdy wszyscy uświadomili sobie pewną klęskę Polaków, wsławił się Wiśniowiecki szarżując na Kozaków, "depcząc" ich wojska i trzy z dziesięciu rzędów taborów. Chan uciekł biorąc w jasyr Chmielnickiego.

Zwycięstwo nie zostało jednak w pełni wykorzystane. Król, pospolite ruszenie i większość armii wróciła. Na Ukrainę wysłano 17 tys. jazdy pod hetmanem Kalinowskim i Jeremim Wiśniowieckim. Po początkowych sukcesach 20 sierpnia 1651r. umiera Wiśniowiecki. Prawdopodobną przyczyną może być otrucie arszenikiem.

Niegdyś najbogatszy magnat Rzeczpospolitej umarł jako zadłużony bankrut. Wojsko bez ukochanego wodza i żołdu nie chciało walczyć (Polska zalegała z ponad 2mln. zł), groziło nawet konfederacją. W 1668r. syn Jeremiego - Michał Tomasz Korybut został koronowany na króla Polski. Niestety nie odziedziczył nic z talentów ojca, jego rządy były nieudolne. Ciało Jeremiego złożono na Świętym Krzyżu, a Król Michał Korybut wyrył napis na tablicy nagrobnej jednej z najbarwniejszych postaci XVIIw. : "Jeremi postrach Kozaków - książę, z nominacji papieskiej i cesarskiej, na Wiśniowcu - Michała I Króla polskiego ojciec w roku pańskim 1653 złożony"...